Cách trình bày báo cáo khoa học

Dịch từ bài viết “Giving a technical presentation (giving a scientific talk)” của giáo sư Michael Ernst, khoa khoa học máy tính, đại học Washington.

Mở đầu

(Bạn có thể đọc thêm các lời khuyên của tôi về thuyết trình khi ứng tuyển công việccách làm poster).

Có rất nhiều tài liệu tham khảo tốt liên quan đến cách thuyết trình hiệu quả. Ở đây, thuyết trình mang ý nghĩa là một bài thuyết trình về kết quả nghiên cứu khoa học, có thể là ở một hội nghị, cho nhóm nghiên cứu của bạn, hoặc thuyết trình với tư cách diễn giả khách mời ở trường đại học hay lab nghiên cứu khác. Bài viết này không thể thay thế những tài liệu tham khảo đó, nhưng nó sẽ ghi lại vắn tắt một vài vấn đề tôi rất thường xuyên nhìn thấy ở các buổi thuyết trình.

Hãy nhận phản hồi qua việc tập nói! Một trong những cách hiệu quả nhất để nâng cao chất lượng công việc của bạn là quan sát những phản ứng của người khác và nhận những góp ý và lời khuyên của họ.

Hãy suy nghĩ về những bài thuyết trình bạn nghe (hoặc đã nghe trong quá khứ), đặc biệt nếu nó tương đồng ở một vài mặt nào đó với các bài thuyết trình của bạn. Cái gì gây nhàm chán trong những bài thuyết trình? Điểm hấp dẫn của chúng là gì? Bạn đã thu nhận được gì từ một bài thuyết trình? Bạn có thể kể với người khác điều gì về chủ đề của bài thuyết trình (chẳng hạn) 30 phút sau khi bài thuyết trình kết thúc?

Nội dung

Trước khi bắt đầu một buổi thuyết trình, bạn cần hiểu mục đích của bài thuyết trình và khán giả của bạn. Bạn phải sửa nội dung bài thuyết trình cho phù hợp với mục đích của nó. Thậm chí nếu trước đó, bạn đã làm slides cho bài nói chuyện ở một nơi khác, bạn có thể phải làm một bản mới, đặc biệt nếu bạn có thêm kết quả ở giữa hai thời gian (lần trình bày trước và lần trình bày này).

Mục tiêu của một bài thuyết trình cho nhóm nghiên cứu của bạn là để nhận góp ý nhằm giúp bạn nâng cao chất lượng của nghiên cứu và giúp bạn hiểu nghiên cứu của mình hơn. Vì thế, bạn nên chuẩn bị bài trình bày theo lối tương tác, với rất nhiều câu hỏi xuyên suốt bài trình bày. Trong một bài thuyết trình ở hội nghị, rất hiếm khi có câu hỏi trong khi bạn đang  trình bày, và bạn có ít thời gian hơn rất nhiều; và mục tiêu chính (của trình bày tại hội nghị khoa học) là để về sau, có người đọc bài báo của bạn và đặt các câu hỏi. Trong một buổi seminar hay một buổi bạn được mời thuyết trình (invited talk) ở trường đại học, bạn sẽ muốn khuyến khích người khác đặt câu hỏi, bạn có nhiều thời gian hơn, và bạn nên đưa ra nhiều nội dung hơn về bức tranh lớn của nghiên cứu của bạn.

Mục tiêu của bài thuyết trình tương tự như mục tiêu của bài báo khoa học, vì thế bạn cũng nên đọc và làm theo lời khuyên của tôi về cách viết bài báo khoa học. Trong mỗi trường hợp, bạn đã làm một số nghiên cứu, và bạn cần thuyết phục độc giả/người nghe về 3 điểm: vấn đề đáng làm (nó là một vấn đề thiết thực và giải pháp cho vấn đề đó sẽ hữu ích), vấn đề khó (tức là nó chưa được giải quyết, và không có phương pháp nào khác để đạt được kết quả tốt tương đương), và bạn đã giải quyết được nó. Nếu bất kỳ điểm nào trong đó bị thiếu, khả năng thành công của bài nói chuyện của bạn sẽ giảm đi nhiều. Vì thế hãy đảm bảo rằng trong bài trình bày, bạn đề cập đến sự cần thiết của công trình nghiên cứu, cung cấp kiến thức nền tảng về vấn đề nghiên cứu, trình bày đủ những nội dung chi tiết về kỹ thuật cần thiết và những kết quả thực nghiệm.

Khi bạn thuyết trình, hãy tự hỏi bản thân, “Người nghe nên thu nhận được những điều cốt yếu nào từ bài thuyết trình?” Sau đó, hãy lược đi những gì không hỗ trợ cho những điều đó. Nếu bạn cố gắng nói quá nhiều (một lỗi mà bạn dễ bị cám dỗ mắc phải), thì những điểm chính của bài nói sẽ không được hiểu thấu đáo và bạn sẽ làm tốn thời gian của người khác. Đặc biệt, đừng cố gắng đưa vào các nội dung chi tiết từ bài báo khoa học trong đó bạn mô tả công trình nghiên cứu. Bài báo khoa học và bài thuyết trình có mức độ chi tiết và phong cách trình bày khác nhau.

Một cách tốt để xác định bạn nên nói gì là giải thích các ý tưởng bằng lời cho ai đó chưa hiểu về chúng. Thực hiện điều này trước khi bạn thử làm slides (bạn có thể sử dụng bảng trắng (để giải thích), nhưng nó thường không cần thiết). Bạn có thể cần làm điều này một số lần trước khi bạn tìm ra cách hiệu quả nhất để trình bày nội dung bài nói chuyện. Chú ý những điểm gì bạn đã giải thích và trình tự của chúng, và tổ chức bài nói chuyện dựa trên điều đó. Các trang slides không nên là một cái khung nội dung cứng nhắc bắt buộc bạn phải nói theo, mà chúng nên hỗ trợ cho bài nói chuyện bạn.

Đừng cố gắng để đưa vào quá nhiều nội dung trong bài nói chuyện. Dành khoảng 1 phút cho mỗi slide là tốc độ phù hợp (nếu rất nhiều slides là các trang hiệu ứng mà bạn chỉ trình bày trong chốc lát, bạn có thể có nhiều slide hơn). Hãy ghi nhớ các điểm mấu chốt là gì và tập trung vào chúng. Đừng trình bày lượng thông tin nhiều hơn những gì người nghe có thể nắm bắt; ví dụ, thường những minh hoạ trực quan và lời lý giải về cách tiếp cận có giá trị hơn những nội dung chi tiết của một chứng minh. Nếu bạn cố đưa vào toàn bộ nội dung mang tính kỹ thuật của một bài báo khoa học trong bài thuyết trình, bạn sẽ nói nhanh, và kết quả là người nghe có thể chẳng hiểu gì cả. Cách tốt hơn là coi bài thuyết trình giống như một quảng cáo cho bài báo của bạn. Trong đó bạn trình bày những ý tưởng chính, minh hoạ trực quan và kết quả để làm cho người đọc háo hức muốn đọc bài báo của bạn hoặc muốn trao đổi với bạn để hiểu thêm về nội dung của bài báo. Điều đó không có nghĩa là giữ lại, không trình bày những nội dung quan trọng mà có nghĩa loại đi những chi tiết ít quan trọng hơn. Bạn có thể thấy rằng bạn sẽ loại bỏ toàn bộ những phần của nghiên cứu mà không trực tiếp đóng góp vào ý chính bạn đang cố truyền đạt trong bài thuyết trình của bạn.

Cũng giống như không nên có những slide thừa, bài trình bày cũng không nên có những slide bị thiếu sót. Nguyên tắc là bạn không nên nói nhiều hơn 1 phút hoặc hơn khi không có thông tin mới nào. (Rất ít người có thể hấp dẫn người nghe về một chủ đề kỹ thuật mà không có bất kỳ minh hoạ bằng hình ảnh nào. Thật không may, bạn có lẽ không phải là một trong số đó, ít nhất là chưa.) Một ví dụ đặc biệt hay là đừng bàn luận về một giao diện người dùng mà không có một bức ảnh (có lẽ nên là nhiều bức ảnh) về nó. Một ví dụ khác là bạn không nên dừng lại ở slide đầu quá lâu, mà nên sử dụng một hình ảnh thích đáng về vấn đề bạn đang giải quyết để trình bày động cơ nghiên cứu của bạn được cụ thể hơn.

Slide

Về tiêu đề của slide

Hãy sử dụng các tiêu đề mang ý nghĩa mô tả về nội dung của trang slide. Đừng sử dụng cùng một tiêu đề cho nhiều trang slide (có lẽ trừ khi các slide tạo thành một chuỗi có hiệu ứng chuyển trang hay cùng nói về một vấn đề). Chọn tiêu đề có ý nghĩa để giúp cho người nghe hiểu rõ cống hiến cụ thể của trang slide là gì. Nếu bạn không thể nghĩ ra tiêu đề nào, có thể bạn chưa hiểu rõ và chưa tổ chức tốt cấu trúc nội dung của tài liệu.

Phần giới thiệu

Bắt đầu bài thuyết trình với động cơ nghiên cứu và các ví dụ minh hoạ và đưa vào rất nhiều nội dung về động cơ nghiên cứu và ví dụ xuyên suốt phần giới thiệu. Trong ngay phần đầu tiên của bài thuyết trình, bạn cần thuyết phục người nghe rằng bài thuyết trình đáng để chú ý, tức là nó giải quyết một vấn đề quan trọng và có thể lĩnh hội được. Trang slide đầu tiên nên là một ví dụ về vấn đề bạn đang giải quyết và một vài ý về động cơ nghiên cứu.

Outline slide

Đừng bao giờ bắt đầu bài thuyết trình với trang outline. (Nó rất nhàm chán, và còn quá sớm để người nghe hiểu được cấu trúc của bài nói chuyện.) Trang outline có thể hữu ích, đặc biệt trong những bài thuyết trình dài hơn 30 phút, bởi vì nó giúp cho người nghe lấy lại phương hướng và ghi nhớ về cấu trúc của lập luận. Trình bày outline slide (trong đó định rõ phần nội dung hiện tại bằng màu sắc, phông chữ, và/hoặc mũi tên) khi bắt đầu mỗi đoạn lớn của bài thuyết trình, ngoại trừ phần mở đầu và đoạn nói về động cơ nghiên cứu.

Kết luận

Trang slide cuối cùng nên nói về những đóng góp (của nghiên cứu) hoặc những kết luận, và nhắc lại cho người nghe về thông điệp bài thuyết trình muốn truyền đạt. Đừng kết thúc bài thuyết trình với phần công việc dự kiến (future work) hoặc một trang slide chỉ nói “questions” hay “thank you” hay “the end” hoặc chỉ đơn thuần cung cấp địa chỉ hòm thư điện tử. Hãy giữ slide nói về những đóng góp của nghiên cứu sau khi kết thúc bài thuyết trình (và trong khi bạn đang trả lời câu hỏi). Có thể hiểu về nguyên tắc này theo một cách sau: bạn muốn khán giả thấy cái gì vào lúc cuối (hoặc muốn họ nhìn cái gì trong khi bạn trả lời những câu hỏi)?

“Builds”

Khi một slide sau bổ sung nội dung cho slide trước (hoặc chỉ thay thay đổi chút ít nội dung của trang slide trước; nó thỉnh thoảng được gọi là một “build”), tất cả những thành phần chung phải giữ nguyên ở chính xác cùng vị trí. Một cách tốt để kiểm tra điều này là chuyển slide qua lại nhanh giữa hai slide một vài lần. Nếu bạn nhìn thấy bất kỳ sự dịch chuyển bất bình thường nào, hãy sửa lại bố cục của slide để loại bỏ nó. Bạn có thể cần phải để khoảng trống trong slide trước để đủ chỗ để sau đó chèn văn bản hay hình ảnh vào; thậm chí khoảng trống đó nhìn hơi thiếu tự nhiên một chút, nó vẫn tốt hơn cách khác. Nếu có bất kỳ sự di chuyển bất thường nào, khán giả sẽ biết rằng có gì đó khác, nhưng sẽ không dễ dàng nhận ra cái gì đã thay đổi (mắt người phát hiện sự thay đổi tốt nhưng chỉ tốt trong định vị những thay đổi khi những thay đổi đó là nhỏ và trơn tru). Bạn muốn khán giả tự tin rằng phần lớn các phần của slide không thay đổi, và cách hiệu quả duy nhất để làm điều đó là không thay đổi những phần đó dù có gì xảy ra chăng nữa. Bạn cũng nên cân nhắc làm nổi bật (sử dụng màu sắc hoặc đánh dấu) những gì được thêm vào mỗi slide.

Giữ các slide không bị lộn xộn.

Đừng đưa quá nhiều chữ (hoặc các nội dung khác) vào một slide. Khi một slide được chiếu lên, khán giả sẽ tập trung sự chú ý để hiểu slide đó. Nếu khán giả phải đọc rất nhiều chữ, họ sẽ không nghe bạn nói nữa, và có lẽ bỏ lỡ một vài ý quan trọng. Đây là một lý do các biểu đồ phải đơn giản và rõ ràng, và các nội dung chữ phải có dạng điện tín. Như một quy tắc dựa trên  kinh nghiệm, ba hàng chữ cho mỗi gạch đầu dòng luôn là quá nhiều, và hai hàng chữ dài hết khổ của slide thường là quá nhiều. Cắt bớt nội dung bằng chữ, hoặc chia thành các đoạn nhỏ hơn (ví dụ bằng các gạch đầu dòng) sao cho khán giả có thể đọc lướt  nó mà không nghe bạn nói trong thời gian quá dài.

Đừng đọc từng từ trong slide. Đọc nguyên văn các slide rất nhàm chán và sẽ khiến cho khán giả không nghe bạn nói. Chắc chắn bạn sẽ đi quá nhanh đối với một số khán giả và quá chậm đối với vài người khác người khác, vì thế sẽ làm nhiều người thấy bực mình. Nếu bạn thấy mình đang đọc slide thì có lẽ có quá nhiều chữ trong các slide của bạn. Các slide nên là một bản phác thảo chứ không phải là một bản ghi chép dài. Tức là, các slide nên đưa ra những điểm chính, và bạn có thể cung cấp thêm nội dung chi tiết bằng lời. Bạn cũng có thể sử dụng các slides như là một các khung để giúp bạn ghi nhớ tất cả những điểm chính và thứ tự mà bạn muốn trình bày chúng. Tuy nhiên, nếu bạn cần gợi ý để nhớ những chi tiết phụ thì có thể bạn không có đủ sự tinh tinh thông về nội dung tài liệu của bạn và bạn cần tập nói nhiều hơn trước khi thuyết trình nó trước công chúng.

Cũng giống như lời khuyên rằng bạn không nên đọc đúng nguyên văn nội dung, bạn không nên đọc đúng nguyên văn các biểu đồ. Khi thảo luận về kiến trúc của một hệ thống, đừng chỉ đọc tên của các thành phần hoặc nêu ra chi tiết ở mức thấp về các giao diện giữa chúng. Thay vì thế, hãy giải thích bất kỳ cái gì quan trọng, hấp dẫn, hoặc mới mẻ về cách bạn phân tích thành các thành phần; hoặc thảo luận cách các phần hoạt động cùng nhau để đạt được một vài mục tiêu mà người dùng của hệ thống quan tâm đến; hoặc sử dụng một số các kỹ thuật khác để mang lại sự am hiểu ở mức cao về hệ thống thay vì chỉ đơn thuần trình bày một đống các nội dung chi tiết ở mức thấp.

(Có thể là hơi thái quá về kinh nghiệm thực hành trong việc giới hạn những thông tin có trên mỗi slide. Bạn có thể muốn có đủ nội dung để hỗ trợ bạn nếu bạn có câu hỏi hoặc chỉ ra rằng mô hình đơn giản hoá bạn đã trình bày bằng lời là một sự tổng quát hoá chính xác. Nhưng sai lầm đưa quá nhiều thông tin phổ biến hơn nhiều.)

Văn bản

Chọn phông chữ to và dễ đọc từ phía sau của phòng học. Nếu có chỗ nào không đủ to cho khán giả để có thể đọc được thì nó chắc không nên nằm trong các slides của bạn.

Sử dụng phông chữ sans-serif cho các slide của bạn (Phông Serif là tốt nhất để đọc bài báo, nhưng phông sans-serif sẽ dễ đọc hơn khi đọc trên màn hình.) Phông chữ “Courier New” của PowerPoint rất nhạt (và các nét của nó rất mảnh). Nếu bạn dùng nó, hãy luôn dùng kiểu chữ đậm, và sử dụng màu sắc hoặc gạch chân cho mục đích nhấn mạnh ở những chỗ cần thiết.

Hình vẽ.

Hãy sử dụng hình vẽ một cách hiệu quả. Tránh trình bày bằng toàn chữ. Cách trình bày như thế bỏ phí những thời cơ quan trọng để truyền đạt thông tin. Nó cũng sẽ làm cho khán giả thấy chán ngắt.

Ảnh và các biểu diễn bằng hình ảnh cực kỳ hữu ích với khán giả của bạn. Đưa vào các biểu đồ để thể hiện cách hệ thống của bạn làm việc hoặc liên kết các thành phần. Đừng bao giờ dùng các ảnh chung chung, ví dụ như clip art mà không có liên quan trực tiếp đến bài nói chuyện của bạn. Ví dụ, nếu bạn có slide về bảo mật, đừng sử dụng ảnh một cái khoá móc. Một ví dụ khác, khi mô tả vấn đề mà nghiên cứu của bạn giải quyết, đừng sử dụng ảnh một người người trước máy tính trông rất thất vọng. Cũng giống như lời khuyên rằng những hình ảnh và nội dung chữ thì tốt hơn chỉ dùng nội dung dạng chữ, chỉ sử dụng nội dung dạng chữ tốt hơn là dùng chữ và những hình ảnh tồi.

Khi bạn đưa một biểu đồ vào một trang slide, hãy đảm bảo rằng phần nền của hình ảnh có cùng màu như là nền của slide. Ví dụ, nếu các trang slide có nền đen, đừng chèn vào một biểu đồ với phần nền màu trắng, làm thế về mặt thị giác sẽ gây rối trí, khó đọc và không cuốn hút. Bạn nên đổi lại màu của biểu đồ sao cho nó phù hợp với trang slide (bạn có thể cần vẽ lại biểu đồ), hoặc đổi lại màu của phần nền của slide (tức là sử dụng phần nền màu trắng) để phù hợp với biểu đồ.

Đừng sử dụng những thứ tưởng như hấp dẫn nhưng không cần thiết như các hiệu ứng chuyển trang, thiết kế các thành phần xuất hiện trên mỗi slide, hay sử dụng các phần nền nhiều màu sắc. Trong trường hợp khả quan nhất, bạn sẽ làm khán giả sao lãng khỏi nội dung kỹ thuật bạn đang trình bày. Trường hợp xấu nhất là bạn sẽ làm cho khán giả quay lưng lại với bạn khi đem đến cho họ ấn tượng rằng bạn quan tâm nhiều hơn đến các trang trí đồ hoạ hời hợt và vô lý hơn là phần nội dung. Các slide của bạn có thể lôi cuốn và thuyết phục mà không cần phải quá trang hoàng. Hãy chắc chắn rằng mỗi yếu tố trên slide đóng góp vào thông điệp của bạn; nếu nó không đóng góp vào, thì hãy loại bỏ nó.

Màu sắc.

Khoảng 5% nam giới người Mỹ bị mù màu, vì thế cùng với màu sắc, hãy bổ sung thêm các cách nhấn mạnh khác khi có thể.

Trình bày

Tương tác bằng mắt với khán giả. Nó thu hẹp khoảng cách với khán giả và giúp bạn biết liệu bạn đang trình bày quá nhanh, quá chậm, hay vừa. Đừng hướng về màn hình của máy chiếu, quay lưng về phía khán giả. Điều này sẽ trì hoãn, ngăn bạn nhận phản hồi từ ngôn ngữ cơ thể của khán giả, và có thể làm họ khó nghe thấy hoặc hiểu bạn. Cũng đừng nhìn xuống máy tính của bạn vì nó có chung rất nhiều vấn đề với việc hướng về màn hình máy chiếu.

Đừng đứng trước màn hình máy chiếu. Nó cản trở khán giả nhìn những slide của bạn.

Trình bày một cách sôi nổi, nhộn nhịp là tốt, nhưng đừng đi đi lại lại. Việc đi đi lại lại sẽ gây sao lãng và đưa đến ấn tượng rằng bạn thiếu chuyên nghiệp hoặc mất bình tĩnh.

Khi đang trình bày, đừng chỉ vào màn hình máy tính xách tay của bạn, vì khán giả sẽ không nhìn thấy. Thật kinh ngạc là tôi đã từng nhìn thấy nhiều người làm thế! Sử dụng bút laser cũng được, nhưng bút laser có xu hướng di chuyển, đặc biệt nếu bạn mất bình tĩnh và, và vì thế có thể gây sao lãng. Tôi thích sử dụng tay bởi vì bài nói chuyện sôi nổi hơn nếu tôi bước dài tới màn chiếu và sử dụng toàn bộ cánh tay của tôi; cách tôi chỉ cũng làm cho khá giả khó quên hơn. Bạn phải chạm trực tiếp vào màn chiếu hoặc tiến tới khoảng cách khoảng 1 inch từ màn chiếu. Nếu bạn không chạm vào màn chiếu, hầu hết mọi người sẽ chỉ nhìn thấy bóng của ngón tay bạn, mà không phải là phần slide bạn đang chỉ tới.

Nếu bạn cảm thấy bạn đang có những hành động mất bình tĩnh, ví dụ nói “um” ở giữa mọi câu, hãy tập luyện nhiều hơn, bao gồm cả việc luyện tập trước những khán giả bạn không quen biết lắm.

Nếu bạn bối rối, đừng hoảng. Một cách tiếp cận là dừng lại và sắp xếp lại (suy nghĩ); uống một hụm nước là một cách tốt che giấu sự bối rối, vì thế bạn nên có một chai nước gần chỗ bạn thậm chí bạn không cảm thấy khát. Một cách tiếp cận khác là bỏ qua nội dung đó; khán giả thường không biết rằng bạn bỏ qua nội dung gì đó.

Hãy suy nghĩ về mục tiêu của việc thuyết trình. Khi trình bày cho nhóm nghiên cứu của bạn, hãy chắc rằng bạn để lại nhiều thời gian cho thảo luận và góp ý trong phần cuối, và trình bày nội dung thao cách khuyến khích sự tương tác sau và có lẽ trong khi bạn nói. (Khi trình bày cho nhóm riêng của bạn, bạn có lẽ sẽ bớt trình bày các nội dung mang tính chất giới thiệu, mặc dù trình bày các nội dung giới thiệu khá đơn giản. Bạn nên trình bày thật nhanh cho đối tượng khán giả đó, đảm bảo rằng mọi người sử dụng các thuật ngữ theo cùng một cách; và luôn là một cách tốt khi thực hành việc trình bày động cơ và ngữ cảnh nghiên cứu, các kiến thức nền tảng và những ý tưởng lớn.)

Đối với các hội nghị khoa học máy tính, cách phục trang điển hình là mặc lịch sự nhưng không quá trịnh trọng (business casual). (Đối với đàn ông, nó là áo sơ mi và quần âu.) Một vài người mặc trịnh trọng hơn, một vài người mặc thoải mái hơn. Điều quan trọng nhất là bạn thấy thoải mái với trang phục của mình; nếu không, sự không thoải mái của bạn sẽ dẫn tới một bài thuyết trình tệ hơn.

Trả lời câu hỏi

Thực hành trả lời câu hỏi cũng giống như bạn tập nói — cả với những câu hỏi bạn có thể dự đoán và cả những câu hỏi không lường trước. Trình bày cho những người sẵn sàng đặt những câu hỏi như thế có thể rất hữu ích.

Khi một khán giả hỏi một câu hỏi, một ý hay là lặp lại câu hỏi, hỏi lại người hỏi liệu bạn đã hiểu câu hỏi chưa trước khi trả lời câu hỏi. Nó có ba lợi ích.

  • Bạn sẽ chắc rằng bạn đã hiểu câu hỏi. Khi suy nghĩ dưới áp lực, bạn rất dễ đi đến kết luận thiếu suy nghĩ và rất tệ nếu bạn trả lời một câu hỏi hỏi khác với câu hỏi bạn được hỏi. Một lợi ích liên quan là bạn sẽ có thể phát biểu lại câu hỏi bằng diễn đạt của riêng bạn hoặc từ góc nhìn của bạn.
  • Bạn sẽ có chút thời gian để suy nghĩ về câu trả lời.
  • Nếu khán giả không có microphone, các khán giả còn lại có thể không thể nghe rõ câu hỏi.

Hãy sẵn lòng để trả lời một câu hỏi với “không” hoặc “tôi không biết”. Bạn sẽ gặp rắc rối hơn nếu bạn trả lời “bậy bạ”, hay “ba hoa” hoặc đưa ra câu trả lời vội vàng.

Thuyết trình trong lớp học

Đối với các bài thuyết trình trong lớp học, bạn sẽ được đánh giá dựa trên mức độ người khác hiểu các nội dung trình bày vào cuối buổi học, chứ không phải dựa trên việc bạn hiểu các nội dung trình bày thế nào vào đầu buổi học. (Bạn cần hiểu các nội dung trình bày, nhưng điều đó không phải điểm mấu chốt.)

Khi bạn trình bày một bài báo khoa học của một ai đó trong lớp học, bạn nên trình bày không chỉ các nội dung kỹ thuật (chúng ta thường làm việc này khá tốt), mà còn về cái gì là ý tưởng mới mẻ và tại sao những người khác không làm ý tưởng đó trước kia. Điều đó rất quan trọng nhưng thường bị coi nhẹ. Tập trung vào cái gì là quan trọng của bài báo chứ không chỉ nói về những thứ dễ giải thích hay những thứ dễ để đưa ra ví dụ.

Nắm được điểm mấu chốt là gì, và đừng để mình bị sa đà vào những nội dung dễ giải thích nhưng kém hấp dẫn. Cố gắng đừng đưa lên một chủ đề cho tới khi bạn sẵn sàng để thảo luận về nó một cách chi tiết  — tức là đừng đưa một chủ đề lên nhiều lần.

Khuyến khích các câu hỏi. Đây là cách tốt nhất để hiểu vấn đề sâu hơn, và để có thể có trả lời chúng. Nếu các sinh viên đã viết các câu hỏi trong phần tóm tắt tài liệu (reading summary), hãy sẵn sàng để trả lời chúng. Khi bạn hỏi một câu hỏi, đừng cho rằng câu trả lời sẽ ở trong dạng thức của câu hỏi. Ví dụ, đừng hỏi “Was there anything novel in the paper, or not?” mà hãy hỏi “What was novel in the paper?” Nó có thể rất hiệu quả để hỏi một câu hỏi bộc lộ những hiểu biết về một điểm rất tinh tế hay dễ hiểu nhầm (nhưng là một điểm quan trọng!) trong bài báo, bởi vì nó sẽ dẫn dắt khán giả suy nghĩ về cả bài báo và cả cách họ đọc và hiểu nó. Đừng làm các nội dung quá khó hiểu, và đừng sa đà vào những chi tiết không quan trọng chỉ để chứng tỏ sự tinh thông của bạn về chúng.

Sử dụng các hình ảnh trực quan trên bảng hoặc slide để hỗ trợ cho bài giảng. Bạn có thể dùng một trong hai cách. Việc dùng bảng có thể khuyến khích nhiều tương tác hơn (và bạn có thể giảng chậm rãi hơn), nhưng nó yêu cầu việc lên kế hoạch từ trước; đừng chỉ đi lên bục giảng và bắt đầu vẽ. Hầu hết mọi người thấy thoải mái hơn khi có những slide được chuẩn bị trước, và các slide có thể là một lựa chọn tốt vì chúng có thể dễ đọc hơn và chi tiết hơn, có thể gồm các hoạt hoạ, vv. Mặc dầu vậy, đừng tốn một lượng lớn lớn thời gian để trau chuốt các slide; đó không phải là điểm mấu chốt. Các ví dụ thường là hữu ích (hơn).

Luyện nói

(Xem thêm lời khuyên của Tessa Lau về cách tập nói, trong đó tác giả tập trung vào việc tập nói cho kỳ thi giữa kỳ của PhD (qualifying exam), nhưng cũng thích đáng cho các bài thuyết trình nói chung).

Luôn luyện nói trước khi bạn trình bày trước khán giả. Thậm chí khi bạn đã đã đọc toàn bộ các slide và nghĩ rằng bạn biết về việc bài thuyết trình sẽ diễn ra thế nào, khi bạn trình bày bằng lời, các ý tưởng của của bạn nhiều khả năng sẽ theo một cách khác biệt hoặc kém rõ ràng hơn. (Điều này cũng đúng với việc viết lách: thậm chí nếu bạn biết bạn muốn nói cái gì, bạn cũng cần phải sửa lại một số lần để nhận ra cách tốt nhất để diễn đạt nó.) Trong thực tế, bạn nên tập nói cho chính mình nghe, ví dụ, bạn có thể nói to trước gương, trước khi bạn tập nói chính thức lần đầu. Trong các phiên tập nói, bạn phải nói mọi từ bạn dự định nói trong bài thuyết trình thực tế, đừng bỏ qua bất kỳ phần nào.

Một ý tưởng hay là luyện nói trước số lượng khán giả tương đối ít — tất nhiên là ít hơn 10 người. Trong một nhóm lớn, nhiều người ngại nói lên ý kiến của mình. Nếu số lượng người có thể dự lớn hơn 10, bạn có luyện nói thành nhiều lần, vì những phản hồi tốt nhất được những người trước đó chưa từng thấy bài nói (thậm chí là nội dung nghiên cứu) đưa ra. Luyện nói nhiều lần là cần thiết cho những bài thuyết trình quan trọng như các báo cáo hội nghị và các thuyết trình khi phỏng vấn. Tránh thiểu số những khán giả mà bạn không tin tưởng, những người có thể luôn khăng khăng bảo vệ những ý kiến sai; cân bằng các ý kiến khác nhau sẽ giúp bạn tránh bị mắc quá nhiều lỗi cùng một kiểu.

Cân nhắc việc quay phim lại chính bạn để quan sát cách bạn trông thế nào đối với người khác. Thông tin này có thể làm bạn khổ sở chút ít, nhưng nó là vô giá trong việc giúp bạn tiến bộ.

Khi tập nói, hãy đánh số các slide của bạn (chẳng hạn ở gốc ngay cả khi bạn không định dùng đánh số slide trong bài thuyết trình chính thức).

Khi luyện nói, việc phân phối các bản cứng của các slide (hardcopy) cho người nghe là hữu ích (nhớ bao gồm số trang trong các slide), giúp cho những người khác có thể dễ dàng chú thích trên đó và đưa lại cho bạn vào cuối mỗi buổi luyện nói (khán giả cũng sẽ dành ít thời gian hơn để tả lại những slide mà góp ý của họ áp dụng được, và có nhiều thời gian để viết các lời góp ý cũng như chú ý vào bài thuyết trình của bạn.) Đối với những bài thuyết trình không với mục đích luyện nói, thông thường, bạn không nên phát các bản cứng của slide, vì chúng sẽ “cám dỗ” khán giả tập trung chú ý vào các nội dung trên giấy thay vì nội dung bạn nói.

Đi tới các buổi luyện nói của người khác. Điều này thể hiện bạn có trách nhiệm, và thực hiện những bổn phận này là một cách tốt để đảm bảo rằng bạn sẽ có khán giả tại buổi luyện nói của bạn. Hơn thế nữa, việc tham gia vào các buổi thuyết trình của những người khác có thể dạy cho bạn rất nhiều về các bài thuyết trình tốt và kém – từ việc quan sát diễn giả và nghĩ về cách làm thế nào để bài thuyết trình có thể tốt hơn (hoặc bài thuyết trình xuất sắc ra sao) cũng như từ việc so sánh các góp ý của khán giả với những ý kiến và quan sát của riêng bạn. Điều này không chỉ áp dụng được với các buổi luyện nói: bạn nên liên tục thực hành những kiểu tự đánh giá như vậy.

Một số tài nguyên khác

Đây là một số các tài nguyên tốt khác cho những người diễn thuyết muốn có một bài thuyết trình tốt.

See Ian Parberry’s speaker’s guide.

The LaTeX Beamer documentation has some good advice.

Craig Kaplan transcribed some presentation tips from an unknown source, via Edward Tufte.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: