Cách viết một đề cương nghiên cứu tốt (Writing a good grant proposal)

Bài viết được dịch từ tài liệu “Writing a good grant proposal” của Simon Peyton Jones và Alan Bundy.

Viết một đề cương nghiên cứu để xin tài trợ không hề dễ dàng. Tài liệu này sẽ tập hợp lại một số các gợi ý về những yếu tố tạo thành một bản đề cương tốt. Dù vậy, tài liệu ít nhiều bị ảnh hưởng bởi quan điểm riêng của tác giả; và chúng tôi hoan nghênh những phản hồi và ý kiến đóng góp từ phía độc giả.

Bước đầu tiên: tiếp cận đề cương nghiên cứu

Công việc đầu tiên và hiển nhiên nhất là đọc lời khuyên từ quỹ tài trợ nghiên cứu. Trong trường hợp bạn xin tài trợ từ EPSRC – cơ quan tài trợ chủ yếu cho các nghiên cứu trong ngành khoa học máy tính, bạn có thể tham khảo tài liệu “Guide to EPSRC Research Grants”. Chúng tôi không có ý định lặp lại các hướng dẫn của EPSRC hay các tài liệu hướng dẫn khác; các bạn nên tự kiếm cho mình một bản copy của các tài liệu này và tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn trong đó.

Phần quan trọng nhất của bất kỳ một hồ sơ xin tài trợ (grant application) nào là phần liên quan đến “Case for Support” (Case for support có thể được hiểu là nội dung cốt lõi trong đề cương nghiên cứu để thuyết phục hội đồng xét duyệt tài trợ cho đề tài nghiên cứu – lời người dịch). Phần này sẽ quyết định liệu bạn có thể thuyết phục được cơ quan tài trợ về giá trị của đề cương nghiên cứu của bạn hay không. Các đề cương có chất lượng rất khác nhau. Bạn có thể tăng cơ hội được tài trợ lên rất nhiều, chỉ đơn giản là bằng cách kiên nhẫn viết và sửa lại đề cương nhiều lần. Toàn bộ tài liệu này nói về cách cải thiện phần “case for support” trong đề cương khi làm hồ sơ xin tài trợ cho đề tài nghiên cứu.

Có hai thực tế quan trọng mà chúng ta luôn phải ghi nhớ:

  • Bản đề cương nghiên cứu của bạn nếu may mắn sẽ được một hoặc hai chuyên gia trong ngành đọc. Nhưng những người đánh giá, so sánh đề cương của bạn với những đề cương khác, như người quản lý chương trình, và phần lớn các thành viên trong hội đồng xét duyệt, không phải là những chuyên gia trong ngành. Bạn phải viết đề cương để cả những người không phải là chuyên gia trong ngành có thể đọc được.
  • Ghi nhớ rằng người quản lý chương trình và các thành viên trong hội đồng xét duyệt đề tài đọc hàng trăm các đề cương nghiên cứu, nên bạn chỉ có một phút hoặc ít hơn để thu hút sự chú ý của người đọc.

Dựa trên hai thực tế đó, có 2 quy tắc vàng sau đây:

  • Tìm kiếm sự giúp đỡ của nhiều người để nâng chất lượng của đề cương nghiên cứu. Đưa đề cương nghiên cứu của bạn cho đồng nghiệp, bạn bè, vợ/chồng bạn, hay bất kỳ ai bạn tin tưởng, và lắng nghe những gì họ nhận xét. Nếu họ hiểu sai những gì bạn muốn truyền tải, thay vì nói “bạn hiểu nhầm ý tôi”, hãy cố gắng viết lại sao cho nội dung bạn muốn nói không thể bị hiểu nhầm. Nếu họ không ngay lập tức hiểu những giá trị mà bạn muốn truyền đạt, viết lại cho đến khi họ hiểu. Và tiếp tục vòng lặp đó…Đây không phải là một đòi hỏi gì quá lớn đối với người khác. Nhờ họ đọc bản đề cương trong 10 phút và cho ý kiến. Hãy nhớ rằng, phần lớn thành viên hội đồng sẽ có ít thời gian hơn đó.
  • Hãy đảm bảo rằng trang đầu tiên của bản đề cương nếu đứng riêng có thể đóng vai trò là một bản tóm tắt của toàn bộ đề cương nghiên cứu. Hãy giả sử rằng (đây là một giả sử an toàn) rất nhiều người đọc sẽ không đọc nhiều hơn trang đầu tiên của bản đề cương. Vì vậy, trong trang đầu tiên, đừng cố gắng đưa vào đầy các kiến thức cơ sở có thể tìm ở bất kỳ đâu. Thay vì đó, hãy trình bày: những gì bạn muốn thực hiện, tại sao nó quan trọng, tại sao bạn sẽ thành công, chi phí để thực hiện,…

Các tiêu chuẩn của một bản đề cương nghiên cứu xin tài trợ tốt

Hầu hết các quỹ tài trợ nghiên cứu áp dụng các tiêu chí tương tự nhau trong đánh giá các đề cương nghiên cứu. Chúng ta sẽ thảo luận trong phần dưới đây. Xem xét trực triếp các tiêu chí này trong phần “case for support” (lý do để được chấp nhận tài trợ) của đề cương nghiên cứu là rất quan trọng. Một đề cương không đáp ứng được các tiêu chí đó sẽ bị từ chối, mà không cần quan tâm tới uy tín của người xin tài trợ. Nếu đề cương được chấp nhận khi không đáp ứng được các tiêu chí, có thể có nguy cơ từ những phân biệt không công bằng theo hướng có lợi cho những nhà nghiên cứu có tiếng tăm.

Các tiêu chuẩn chính

Đây là các chuẩn chủ yếu để đánh giá bản đề cương của bạn. Đọc đi đọc lại và đọc kỹ nội dung của đề cương và tự hỏi liệu các câu trả lời cho các câu hỏi dưới đây có rõ ràng không đối với các chuyên gia và cả những người không phải là chuyên gia trong ngành.

  • Bản đề cương có tập trung vào một vấn đề được phát biểu rõ ràng?
  • Liệu đó có phải là một vấn đề nghiên cứu hay chỉ là một ứng dụng tầm thường có tính chất thủ tục của các kỹ thuật đã biết?
  • Nó có phải là một vấn đề quan trọng không? Liệu các giải pháp cho vấn đề đó có những hệ quả hữu ích không?
  • Liệu tiền tài trợ có cần thiết để giải quyết vấn đề, hay để giải quyết vấn đề đủ nhanh, hay vấn đề nghiên cứu có thể được giải quyết bằng các nguồn lực bình thường của một lab nghiên cứu có đủ trang thiết bị?
  • Liệu đề cương nghiên cứu có dựa trên một ý tưởng tốt của người viết đề cương nghiên cứu? Bản đề cương phải giải thích ý tưởng đủ chi tiết để thuyết phục người đọc rằng ý tưởng có giá trị, và nên giải thích tại sao có lý do để tin rằng đó thực sự là một ý tưởng tốt. Chỉ liệt kê một danh sách các mục tiêu mong muốn thực sự là không đủ (đây là một lỗi phổ biến). Bản đề cương nghiên cứu phải bao gồm hàm lượng đáng kể các nội dung mang tính chuyên môn, kỹ thuật.
  • Đề cương nghiên cứu có giải thích rõ ràng công việc nào sẽ được thực hiện không? Nó có giải thích kết quả nào được kỳ vọng và làm cách nào để đánh giá các kết quả đó? Liệu có khả thi để đánh giá dự án nghiên cứu là thành công?
  • Có bằng chứng chứng tỏ người viết đề cương biết rõ về các nghiên cứu người khác đã làm với vấn đề đưa ra?  Để chứng tỏ điều này, bạn có thể đưa ra một đoạn tổng quan (review) ngắn và các tài liệu tham khảo tiêu biểu.
  • Liệu người viết đề cương nghiên cứu có thành tích khoa học tốt, làm nghiên cứu có chất lượng và xuất bản bài báo? Nên trích dẫn các xuất bản (bài báo khoa học) tiêu biểu, có chọn lọc của mình trong bản đề cương nghiên cứu. Rõ ràng là thiếu thành tích khoa học không phải là một tính chất để loại một đề cương nghiên cứu, đặc biệt là đối với các nhà nghiên cứu trẻ tuổi, nhưng việc thất bại liên tục trong việc xuất bản các nghiên cứu sẽ là một dấu hỏi về năng lực nghiên cứu của người viết đề cương.

Các tiêu chuẩn phụ

Một số các tiêu chuẩn phụ có thể được áp dụng để lọc các đề cương nghiên cứu xấp xỉ mức đạt yêu cầu. Các đề cương nghiên cứu đó thường rất khó chọn lọc theo các phương pháp thực sự khách quan. Tuy nhiên, đáng buồn là việc chọn lọc từ các đề cương đó vẫn là điều cần thiết. Các tiêu chuẩn phụ sau là nhập nhằng và mâu thuẫn nên hội đồng xét duyệt đơn giản là phải sử dụng đánh giá tốt nhất có thể của họ khi tiến cử các đề cương đạt yêu cầu.

  • Người xin tài trợ nghiên cứu có ít tài trợ trong hiện tại có thể xứng đáng được ưu tiên hơn những người đã có nhiều tài trợ. Ở một khía cạnh khác, các tài trợ mà nhà nghiên cứu đang có, cung cấp các bằng chứng về một thành tích khoa học tốt.
  • Rất xứng đáng để tài trợ cho một đề cương nhằm duy trì một nhóm nghiên cứu mạnh; nhưng có những ưu tiên nhất định cho các nhà nghiên cứu mới, trẻ tuổi trong ngành cũng rất quan trọng.
  • Nếu có thể, duy trì sự cân bằng hợp lý giữa các lĩnh vực nghiên cứu khác nhau trong việc tài trợ.
  • Bằng chứng về sự quan tâm của doanh nghiệp đối với nghiên cứu, và tiềm năng để khai thác kết quả nghiên cứu trong tương lai sẽ luôn được tính đến. Nghiên cứu càng gần với việc làm ra sản phẩm thì sự liên quan đến các doanh nghiệp càng được yêu cầu, và đề cương nghiên cứu nên có các đóng góp của doanh nghiệp đối với dự án. Bản đề cương nghiên cứu nên bao gồm kế hoạch để “hướng tới thương mại hoá” (route to market), tức là bạn nên nghĩ về việc làm thế nào để nghiên cứu trở thành sản phẩm. Xác định các đối tác ngoài công nghiệp luôn là một phần trong kế hoạch như vậy.
  • Đề cương nghiên cứu sẽ được lợi nếu nó xem xét những chính sách phát triển KHCN của Hội đồng hỗ trợ phát triển công nghệ (Technology Foresight – ở Việt Nam thì có thể là theo đúng chủ trương, đường lối, chính sách phát triển khoa học công nghệ (lời người dịch)). Xứng đáng để bỏ thời gian đọc các bản báo cáo về các chính sách khoa học công nghệ (Foresight Panel report) và bổ sung các đoạn trích vào đề cương nghiên cứu của bạn.

Tính tiệu quả về chi phí bỏ ra (Cost-effectiveness)

Người quản lý chương trình tài trợ thường cố gắng để đảm bảo rằng số tiền họ bỏ ra được sử dụng hiệu quả. Mỗi đề cương nghiên cứu có cơ hội được tài trợ sẽ được sát hạch và người quản lý có thể cắt giảm kinh phí bằng cách loại các dự án quá đắt đỏ. Sự cắt giảm kinh phí đó có thể xảy ra nếu các chi phí chủ yếu về nhân lực và thiết bị không được trình bày tường minh, hay chỉ là đánh giá chủ quan của người viết đề cương.

Các thiếu sót phổ biến

Đây là một số trường hợp các đề cương nghiên cứu thường thất bại trong đáp ứng các tiêu chuẩn nêu trên.

  • Không rõ câu hỏi nghiên cứu mà đề cương tập trung vào là gì. Đặc biệt là không rõ đâu là đầu ra (sản phẩm) có thể của nghiên cứu, hoặc cái gì sẽ tạo nên thành công hay thất bại của nghiên cứu. Thảo luận về những đóng góp của nghiên cứu với tri thức nhân loại là điều sống còn của một đề cương nghiên cứu.
  • Câu hỏi nghiên cứu được đề cập một cách mập mờ hoặc rất tồi. Hội đồng sẽ tìm kiếm bằng chứng về cách suy nghĩ, tư duy sáng sủa của nhà nghiên cứu trong cả cách hình thành vấn đề nghiên cứu và cả trong cách bắt tay vào giải quyết vấn đề.
  • Không rõ tại sao câu hỏi nghiên cứu đáng để tập trung vào. Đề cương nghiên cứu cần cung cấp các lý do hợp lý để chứng tỏ vấn đề nghiên cứu được đề cập trong đó đáng để làm.
  • Đề cương nghiên cứu chỉ là một ứng dụng tầm thường, mang tính thủ tục của các kỹ thuật đã biết.
    Các cơ quan tài trợ nghiên cứu tài trợ cho các nghiên cứu chứ không phải là cho công việc phát triển ứng dụng. Doanh nghiệp thường là cơ quan tài trợ cho các phát triển mang tính ứng dụng. Mô hình liên kết tài trợ sẽ phù hợp cho các đề cương nghiên cứu bao gồm cả nghiên cứu và phát triển. Nếu việc phát triển mang tính ứng dụng có ích cho lĩnh vực nghiên cứu khác, hãy tìm các cơ quan tài trợ của lĩnh vực đó.
  • Doanh nghiệp nên làm nó thì hơn. Nếu dự án gần với nhu cầu thị trường (near market), các doanh nghiệp nên được thực hiện dự án đó hoặc doanh nghiệp, quỹ đầu tư nên tài trợ để bạn làm việc đó. Nếu chẳng có doanh nghiệp nào quan tâm, có thể phán đoán rằng sản phẩm khó thương mại hoá.
  • Không có bằng chứng nào chứng tỏ nhà nghiên cứu sẽ thành công trong khi những người khác thất bại. Rất dễ để viết các đề cương nghiên cứu với danh sách các mục tiêu, kết quả mong muốn nhìn có vẻ hấp dẫn, nhưng bạn phải chứng minh tính khả thi của các mục tiêu đặt ra bằng các bằng chứng vững chắc – chứng tỏ tại sao bạn có cơ hội để đạt được các mục tiêu đó.
    Bằng chứng về tính khả thi của nghiên cứu thông thường có 2 dạng chính:

    • “Chúng tôi có một ý tưởng”. Trong trường hợp này, bạn nên phác thảo ý tưởng, và mô tả các bước khởi đầu bạn đã làm để chứng tỏ rằng đó thực sự là một ý tưởng tốt. Bạn có ít khả năng được tài trợ nếu thiếu đi bằng chứng đó. Sẽ không ổn chút nào nếu chỉ nói “hãy tài trợ tiền cho chúng tôi và chúng tôi sẽ bắt đầu nghĩ về vấn đề này”.
    • “Chúng tôi có bản thành tích khoa học tốt”. Thêm vào danh sách các xuất bản chọn lọc, và có lẽ trong phần phụ lục, hãy bổ sung một bài báo ngắn (nên là bài báo đã xuất bản) để cung cấp thêm cơ sở. Nếu bạn nêu rõ đó là phần phụ lục, bạn sẽ không mắc phải lỗi vượt quá giới hạn về độ dài của bản đề cương nghiên cứu.
  • Một ý tưởng mới được đưa ra nhưng thiếu các diễn giải chi tiết mang tính chuyên môn để hội đồng xét duyệt có thể dựa vào đó để đánh giá liệu ý tưởng có triển vọng hay không. Vì hội đồng xét duyệt không thể là chuyên gia trong tất cả các lĩnh vực nên các nội dung chuyên môn chi tiết có thể làm cho họ bị ngợp, tuy nhiên làm cho họ “bị ngợp” vẫn tốt hơn là làm cho họ thất vọng bởi một bản đề cương sơ sài, thiếu đi các chi tiết mang tính học thuật. Thông thường, hội đồng xét duyệt sẽ nhờ một chuyên gia trong ngành đánh giá ý tưởng của bạn.
  • Người viết đề cương có vẻ không biết đến các nghiên cứu liên quan. Các nghiên cứu liên quan phải được đề cập đến trong đề cương. Nếu không, hội đồng xét duyệt sẽ nghĩ rằng người viết đề cương là người thiếu hiểu biết và vì thế không phải là nhóm tốt nhất để nhận tài trợ. Giống như các bài báo khoa học, đề cương nghiên cứu nên có một danh sách các tài liệu tham khảo. Chú ý rằng, trong tài liệu tham khảo, bạn nên cân bằng giữa các các bài nghiên cứu của bạn và của người khác. Tránh mắc phải lỗi chỉ đưa các bài báo của bạn trong phần tài liệu tham khảo.
  • Nghiên cứu được đề xuất trong đề cương đã được thực hiện – hoặc nhìn giống như là đã được thực hiện. Các giải pháp khác đã được thực hiện cho vấn đề nghiên cứu (rival solutions) phải được thảo luận, và bạn cần làm rõ những điểm không đầy đủ trong các giải pháp đó.
  • Đề cương nghiên cứu được trình bày rất tệ, khó theo dõi đối với bất kỳ ai ngoại trừ các chuyên gia trong lĩnh vực đó. Nên nhớ rằng đề cương nghiên cứu của bạn sẽ được cả những người không phải là chuyên gia và các chuyên gia trong ngành đọc. Một đề cương tốt là một đề cương mà ngay cả những người không phải là chuyên gia cũng có thể hiểu được, trong khi phải thuyết phục được các chuyên gia trong ngành là bạn hiểu rõ chủ đề nghiên cứu của bạn. Nên trình bày các nội dung mang nặng tính học thuật ở các mục riêng, tránh trình bày chúng trong phần giới thiệu.
  • Người viết đề cương có vẻ không thực tế khi cố gắng làm quá nhiều thứ trong phạm vi ngân sách được yêu cầu và thời gian dự kiến. Sự thiếu thực tế đó có thể thể hiện sự hiểu biết nghèo nàn về vấn đề nghiên cứu hoặc thể hiện phương pháp nghiên cứu không tốt.
  • Đề cương nghiên cứu quá “đắt đỏ” so với những lợi ích có thể đạt được. Nếu có thể dễ dàng nhận ra cách cắt giảm các yêu cầu về con người/thiết bị/tiền đi lại,… cho những hạng mục quan trọng hơn, đề cương nghiên cứu có thể được tài trợ nếu các yêu cầu đó được cắt giảm. Trường hợp phổ biến hơn là đề cương sẽ bị từ chối tài trợ.
  • Cơ quan của người viết đề cương nên tài trợ cho đề tài. Cơ quan tài trợ nghiên cứu sẽ luôn chỉ tài trợ cho các nghiên cứu với yêu cầu về nguồn lực vượt qua những gì mà một lab nghiên cứu được trang bị tốt có thể cung cấp — thực sự, đó là một điều nằm trong nguyên tắc của Hội đồng nghiên cứu. Nếu có vẻ một nghiên cứu sinh Tiến sĩ có thể thực hiện đề tài nghiên cứu của bạn trên các máy tính của khoa thì hãy để cho nghiên cứu sinh đó thực hiện thay vì xin tài trợ. Nếu lab của bạn không được trang bị tốt, hội đồng xét duyệt có thể sẽ không tin tưởng vào bạn.

Chắc chắn vẫn còn những lý do chung khác dẫn tới thất bại của một đề cương nghiên cứu bị bỏ sót trong danh sách trên. Nếu bạn biết, hãy cho chúng tôi biết.

Thông thường, một người, từ những kiến thức họ có hoặc qua việc đọc kỹ càng đề cương nghiên cứu, có thể nói cho bạn biết rằng các đề cương nghiên cứu sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn nếu bạn suy nghĩ nhiều hơn, “chăm chút” hơn cho đề cương. Đề tài của bạn tập trung vào một câu hỏi nghiên cứu rõ ràng, nhưng bạn không trình bày tường mình nó là gì. Người viết đề cương biết các nghiên cứu trước, nhưng họ không thảo luận nó thoả đáng trong đề cương. Họ trình bày một số nội dung mang tính chuyên môn rất rõ ràng, nhưng lại cho rằng trình bày quá sâu như vậy không thích hợp. Thật không may, có các ràng buộc khiến các cơ quan tài trợ nghiên cứu không thể đưa ra các trường hợp cụ thể. Sẽ không công bằng khi người bình duyệt đề cương coi nhẹ hay bỏ qua những thiếu sót trong những đề cương mà họ đã gặp, nếu những thiếu sót tương tự lại không bị bỏ qua trong các đề cương mà họ chưa từng gặp. Trong mọi trường hợp, các đề cương nghiên cứu đáp ứng các tiêu chuẩn xứng đáng được xếp trên.

Kết luận

Chúng tôi hy vọng rằng tài liệu này sẽ giúp bạn viết đề cương nghiên cứu tốt, và nhờ đó thành công hơn trong việc tìm được tài trợ cho các nghiên cứu của bạn. Bài viết không chỉ nói về việc viết đề cương tốt hơn để xin được nhiều tài trợ hơn. Bạn có thể nhận ra chúng tôi còn nói về cách thức tổ chức của việc xét duyệt các đề tài. Nó khiến cho các nhà nghiên cứu phải thường xuyên xem xét lại và đánh giá lại các hướng nghiên cứu của họ. Đằng sau các bản đề cương tồi là các kế hoạch nghiên cứu thiếu mạch lạc, hay thiếu thuyết phục. Có lẽ,  trong ngành khoa học máy tính, nếu chúng ta có thể nâng cao chất lượng của các đề cương nghiên cứu, chúng ta có thể cải thiện chất lượng của các nghiên cứu trong ngành.

==============================================================

Tài liệu tham khảo khác về cách viết đề cương nghiên cứu

(Người dịch thêm vào)

Một số tài liệu tham khảo khác về cách viết đề cương nghiên cứu. Không chỉ để xin tài trợ cho nghiên cứu, bạn sẽ phải viết đề cương trong nhiều trường  hợp khác, ví dụ: khi làm hồ sơ xin học bổng, khi bắt đầu làm nghiên cứu sinh tiến sĩ, khi làm hồ sơ xin việc,…

  1. Writing a Research Plan, by Jim Austin trên Science Magazine.
  2. You and Your Research Proposal, by Nick Feamster, đăng trên blog  How to Do Great Research.
  3. Writing the Research Plan for Your Academic Job Application,  by Jason G. Gillmore, Ph.D., Associate Professor, Department of Chemistry, Hope College, Holland, MI, trên trang của American Chemical Society.
  4. Research Statements Versus Research Proposals, by Karen Kelsky
  5. Getting an Academic Job, by Dr. Mark MacLachlan
  6. Bài viết “Chuyện làm dự án” của giáo sư Vũ Hà Văn, đăng trên báo Tia sáng.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: